آدينه 2 سرطان|تیر 1396 برابر با 23 جون 2017

اندازۀ سیارات منظومۀ شمسی



 3 سرطان|تیر 1395

یونس بخشی اخترشناس  

در یک نگاه به این تصویر هنری، کوچک بودن زمین در مقایسه با سیارات گازی منظومۀ شمسی مشخص می‌شود

اگر علاقه‌مند اخترشناسی یا نجوم هستید، باید در نخست با اندازۀ سیارات به خصوص زمین و خورشید آشنا شوید. ما در زمین برای اندازه‌گیری اشیا، خود را به عنوان شاخص در نظر می‌گیریم و بعد موجودات را بر اساس همین شاخص اندازه‌گیری می‌کنیم. با همین تصور، اندازۀ زمین را می‌توان شاخصی برای مقایسۀ بزرگی یا کوچکی دیگر اعضای منظومۀ شمسی در نظر گرفت. بعضی از سیارات آن‌قدر کوچک‌اند که با بزرگترین اقمار بعضی از سیارات می‌توان مقایسۀ‌شان کرد. به گونۀ مثال، سیارۀ عطارد کوچکتر از گانیمد - قمر مشتری - و کوچکتر از تیتان - بزرگترین قمر سیارۀ زحل ـ می‌باشد. برخلاف عطارد، اگر همۀ سیارات را با هم یک‌جا کنیم، باز هم قطر سیارۀ مشتری بزرگتر از آن‌هاست.

سیاره به دلیل ترکیبات و سرعت چرخش به دور محورش، در استوا بسیار پهن و هموار می‌باشد. بعضی از سیارات یک دایره یا گوی منظم و اما بعضی از سیارات در استوا پهن‌ترند و شکل کروی ندارند. شاید برای خیلی‌ها جالب باشد، بدانند زمین از نظر اندازه چندمین سیارۀ منظومه شمسی محسوب می‌شود؟ برای درک درست، با اندازه‌گیری عطارد - نزدیکترین سیاره به خورشید - آغاز می‌کنیم.

عطارد نزدیکترین و کوچکترین سیاره منظومه شمسی

عطارد یا پیک نزدیکترین سیاره به خورشید با قطر 4879 کیلومتر، کوچکترین سیارۀ منظومۀ شمسی است و اندکی از ماه - قمر زمین با قطر 3474 کیلومتر - بزرگتر می‌باشد. عطارد کوچکتر از گانیمد - قمر سیارۀ مشتری (5268 کیلومتر) و کوچکتر از تیتان - قمر سیارۀ زحل (5125 کیلومتر) می‌باشد. عطارد همانند سه سیارۀ درونی دیگر منظومۀ شمسی - زهره، زمین و مریخ - یک دنیای سنگی و قابل فرود است. عطارد دنیایی از فلزات، یعنی از هستۀ سرشار از آهن و گوشته و پوستۀ سیلیکاتی تشکیل شده است. عطارد به حدی به خورشید نزدیک شده که به کندی به دور خود می‌چرخد. بنابراین یک شبانه‌روز در عطارد تقریبأ 59 روز زمینی می‌شود. این حرکت کند به دور محور باعث شده تا استوای آن زیاد هموار نباشد. یعنی افق دید شما در استوا بسیار کوتاه است و به خوبی متوجه می‌شود که عطارد از قطب شمال تا قطب جنوب شکل یک توپ را دارد.

زهره؛ دومین سیارۀ منظومۀ شمسی، قطری به اندازۀ سیارۀ زمین دارد

زهره یا ونوس خنیاگر که گاهی بدون هیچ دلیل و توجیه خوب خواهر زمین نامید می‌شود، از یک گوشه تا گوشۀ دیگر 12104 کیلومتر وسعت دارد. قطر زهره اندکی کوچکتر از قطر زمین است؛ اما برخلاف زمین پدیدۀ پهن‌شده‌گی را در قطب‌هایش تجربه نکرده است. به زبان ساده‌تر، زهره هم تقریبأ یک سیارۀ کروی است. این اتفاق در ساختار زهره، همانند سیارۀ عطارد به علت حرکت کندش به دور محور است و در نهایت یک شبانه‌روز در زهره 243 روز را دربر می‌گیرد.

سیارۀ زمین از دید سفینۀ فضایی آپولو 17

زمین با قطری 12756 کیلومتر بزرگترین سیارۀ سنگی و در کل پنجمین سیارۀ بزرگ در میان سیارات منظومۀ شمسی است. به علت پهن بودن اندک در قطب‌ها، زمین را نمی‌توانیم یک گوی یا دنیای کروی بنامیم. به زبان ساده‌تر، زمین در استوا شکم کرده و از بیرون به صورت یک سیارۀ پهن دیده می‌شود؛ اما این پهنا زیاد نه بل‌که قطر سیارۀ زمین از قطب تا استوا به اندازه 41 کیلومتر تفاوت دارد. این همواری یا پهن بودن به علت حرکت وضعی زمین می‌باشد و در نتیجه یک دور کامل به دور محور ـ یا همان شب و روز زمین ـ 23 ساعت و 58 دقیقه و 4 ثانیه است.

سیارۀ مریخ در مرز بیرونی سیارات سنگی قرار دارد

بهرام یا مریخ که باز هم بدون دلیل خاصی دانشمندان او را همزاد زمین می‌نامند، با قطری 6779 کیلومتر چهارمین سیارۀ سنگی و تقریبأ به اندازۀ نصف سیارۀ زمین است. به علت گردش محوری، مریخ همانند زمین پدیدۀ پهن‌شده‌گی را تجربه کرده است. باید تا کنون متوجه شده باشید که یک سیاره به علت گردش سریع‌اش به دور محور، قطبش پهن می‌شود. مریخ با سرعت 868 کیلومتر در ساعت، همانند زمین برخلاف جهت ساعت به دور محورش می‌چرخد؛ در واقع 40 دقیقه نسبت به سرعت زمین آهسته‌تر است. مریخ یک دور کامل محوری یا یک شبانه‌روز خود را در 24 ساعت و 37 دقیقه و 22 ثانیه تکمیل می‌کند. شاید به همین علت بوده که او را همزاد زمین می‌گویند. اما این شباهت نمی‌تواند تفاوتی در میزان اتموسفیر، نبود میدان مغناطیسی کافی، نبود جاذبۀ کافی و چندین تفاوت دیگر میان این دو همزاد فضایی را توجیه کند. 

ادامه دارد...