يک‌شنبه 6 حمل|فروردین 1396 برابر با 26 مارچ 2017

اندازۀ سیارات منظومۀ شمسی



 9 سرطان|تیر 1395

یونس بخشی اخترشناس  

   کمربند سیارک‌ها خانۀ صدها میلیون سنگ کوچک‌وبزرگ است

با عبور از سیارۀ مریخ وارد قلمروی به‌نام کمربند سیارک‌ها می‌شویم که خانۀ صدها میلیون سیارک کوچک به اندازۀ یک سنگچل و سیارک‌های عظیمی چون سرس با قطر 950 کیلومتر، وستا با قطر 525 کیلومتر و پالاس با قطر 512 کیلومتر می‌باشد. به باور اخترشناسان، کمربند سیارک‌ها سیاره‌یی بوده که به علت نیروی جاذبۀ بسیار قویِ سیارۀ مشتری، نتوانسته شکل یک سیاره را به‌خود بگیرد.

سرس و وستا، دو سیارک عظیم در کمربند سیارک‌ها

مشتری یا برجیس با قطری تقریبأ 140 هزار کیلومتر بزرگترین سیارۀ عضو منظومۀ شمسی ماست. مشتری را گاهی ستارۀ ناکام هم می‌نامند، زیرا نتوانسته واکنش هسته‌ای در مرکزش را ایجاد نماید و به‌صورت خورشید شروع به تابش کند؛ هرچند بیشتر از همان عناصری ترکیب شده که خورشیدِ ما را ساخته اند. به علت سرعت بسیار سریع به‌دور محور، پدیدۀ پهن‌شده‌گی در قطب‌های مشتری بسیار برجسته است. یک دور کامل محوری یا یک‌شبانه‌روز در این دنیای گازی که اصلاً امکان فرود بر سطح آن وجود ندارد، 9 ساعت و 55 دقیقه و 30 ثانیه می‌باشد. در دهۀ 1990 میلادی ناسا یک سفینۀ بدون سرنشین به‌نام گالیله را با هدف مطالعه و عکس‌برداری از مشتری و اقمارش به فضا پرتاب کرد. گالیله در دسمبر 1995 وارد قلمروی مشتری شد و تصاویر زیبایی از مشتری و اقمارش را برای ما به زمین فرستاد. بعد از این همه سال، ناسا بار دیگر در 5 اگست 2011 سفینۀ دیگری را به‌نام جونو به سمت مشتری پرتاب کرد که بعد از 5 سال سفر، به تاریخ 4 جولای 2016 وارد قلمروی سیارۀ برجیس می‌شود.

مشتری، غول منظومۀ شمسی و محافظ ما در برابر سنگ‌های آسمانی

زحل یا کیوان دومین سیارۀ گازی و دومین سیارۀ بزرگ در میان اعضای منظومۀ شمسی است. این سیارۀ زیبا با حلقه‌های جذاب‌اش 116.5 هزار کیلومتر قطر دارد. به‌ علت چرخش محوری بسیار سریع، پدیدۀ پهن‌شده‌گی را می‌توان در قطب‌های کیوان نیز مشاهده کرد. چون کیوان همانند مشتری یک دنیای گازی است، پدیدۀ پهن‌شده‌گی از قطب تا استوای آن 12 هزار کیلومتر می‌باشد. کیوان با چنین وسعت در 10 ساعت و 33 دقیقه یک بار به‌دور محور خود می‌چرخد که در واقع یک‌شبانه‌روز آن را نشان می‌دهد.

سیارۀ زحل با حلقه‌های حیرت‌انگیزش

اورانوس یا آهوره از نظر نوبت هفتمین سیاره و از نظر اندازه سومین سیاره در منظومۀ شمسی است. قطر اورانوس در استوا 50724 کیلومتر است. در قطب‌های اورانوس هم پدیدۀ پهن‌شده‌گی، برجسته دیده می‌شود و یک دور محوری یا یک‌شبانه‌روز در سطح این دنیای گازی 17 ساعت و 14 دقیقه و 24 ثانیه است. میزان پهن‌شده‌گی در اورانوس از قطب‌ها تا استوا را می‌توان 1172 کیلومتر محاسبه کرد. این سیاره با فاصلۀ 1.78 میلیارد کیلومتر چنان دور است که تا قرن 18 بشر از وجود آن خبر نداشت. به همین علت در دور دوم اخترشناسی، ما با پنج ستارۀ سرگردان – عطارد، زهره، مریخ، مشتری و زحل-  آشنا بودیم و در کنار خورشید و ماه، این پنج ستاره هفت کوکب را تشکیل می‌دهند که هر کدام در یک فلک- یک آسمان جداگانه- به‌دور زمین یا محور جهان هستی، در گردش بودند. روزهای هفته نیز با الهام از نام همین هفت ستارۀ درخشان نام‌‌گذاری شده اند. در واقع دانش اخترشناسی در بین عوام بر اساس دانش یونانی یا دور دوم اخترشناسی است.  

اورانوس؛ سیاره‌ای که از بالا به پایین به‌دور محورش می‌چرخد

نپتون آخرین سیاره از نظر فاصله از خورشید و با قطری 49.2 هزار کیلومتر، چهارمین سیارۀ بزرگ در منظومۀ شمسی است. همانند تمام سیارات گازی این سیاره نیز با سرعت زیاد در 16 ساعت و 6 دقیقه و 36 ثانیه یک بار به‌دور خود می‌چرخد و به علت چنین سرعت زیاد پدیدۀ پهن‌شده‌گی در قطب‌های این دنیای گازی به‌خوبی دیده می‌شود که در نتیجه، قطر آن از قطب‌ها تا استوا، 846 کیلومتر تفاوت دارد.

در یک کلام به دلیل مواد ترکیب شوندۀ متفاوت و سرعت متفاوت قطر، همۀ سیارات منظومۀ شمسی از هم متفاوت اند. اما سیارات سنگی- عطارد، زهره، زمین و مریخ- کوچکتر از سیارات گازی اند و سیارات گازی هم سریعتر از سیارات سنگی به‌دور محور می‌چرخند. با توجه به این دو عامل می‌توان سیارات منظومۀ شمسی را به دو دستۀ سیارات تقریبأ کروی یا گوی‌های پهن تقسیم کرد.

نپتون یا سیارۀ نیلی؛ آخرین سیارۀ منظومۀ شمسی