چهارشنبه 26 ميزان|مهر 1396 برابر با 18 اکتوبر 2017

2016؛ از نبرد جهانی علیه داعش تا برگزاری نشست مسکو



 14 جدی|دی 1395

رحیم حمیدی دانش‌آموختۀ روابط بین‌الملل  

در سال 2016 میلادی، رویداد‎های مهمی در سطح روابط بین‌‌الملل اتفاق افتاد. در نوشتار کنونی سعی می‌کنیم مهمترین تحولات و رویداد‎های بین‌المللی را به بررسی گیریم که به گونه‎یی پیوندی با افغانستان دارند.

2016، سالی خونین برای خاورمیانه بود. در آغاز این سال، بسیاری‎ها با خوش‌بینی عمر گروه داعش را خاتمه‌یافته می‌پنداشتند، اما اکنون فهمیده می‌شود که این نگاه بیش از حد خوش‌بینانه بوده است. در این سال، نیروهای آمریکایی همراه با نیروهای نخبۀ ضد تروریسم عراق بر داعش در شهر موصل، دومین شهر بزرگ عراق حمله کردند. اکنون، جنگ در شهر موصل به بن‌بست رسیده است. نیروهای عراقی خسارت جدی‌یی دیدند و این خسارت‎ها سبب کاهش حملات نیروهای عراقی و آمریکایی در اوایل ماه دسامبر شد.

در سال 2016، سوریه جنگ و خشونت بیشتری را تجربه کرد. در اواخر این سال، نیروهای دولتی سوریه با حمایت روسیه و ایران به دستاورد‎های مهمی در شهر حلب دست یافتند. روسیه و ترکیه در مورد آتش‌بس در سوریه به توافق رسیدند، اما این پایان ماجراجویی، جنگ و خشونت در سوریه نیست بلکه به معنی واردشدن به مرحله‎یی تازه از جنگ است؛ گروه‎های بیشتری وارد منازعه در سوریه خواهند شد. در عین حال، هیچ تضمینی برای پایدارماندن آتش‌بس در سال 2017 وجود ندارد؛ تداوم خشونت در سال پیش‌رو.

یمن کشور فقیر دیگر خاورمیانه است که بیش از دیگر کشورها خشونت، جنگ و منازعه را در ابعاد وسیط و گستردۀ آن تجربه کرد. جنگ در یمن سبب کشته‌شدن بیش از 10 هزار تن شد و هزاران تن دیگر زخمی و آواره شدند. جنگ یمن همانند جنگ در سوریه بازیگران متعددی دارد. عربستان و ایران دو بازیگر اصلی منطقه‎یی جنگ یمن اند. هیچ امیدی برای بهبود وضعیت در یمن وجود ندارد. بنابر این، در سال 2017 نیز انتظار خشونت و جنگ و منازعه را در یمن باید کشید.

نمایی از خسارات شهرِ حلب سوریه

لیبی و مصر نیز وارد چرخۀ ناامنی و نبرد‎های فرقه‎یی شده‎اند. منازعۀ اسرائیل و فلسطین همچنان سر جای خود باقی‌ست. بنابر این، سال 2016، برای خاورمیانه سالی خونین و دشواری بوده است. دشوارتر اما سال پیش‌روست که شاهد ادامۀ داستان 2016 در بسیاری از کشورهای مذکور خواهیم بود.

ترکیه کودتای ناکام و ناموفقی را تجربه کرد. این کودتا اگرچه ناموفق و ناکام بود، اما به اردوغان، نخست‌وزیر ترکیه این فرصت فراهم شد تا دست به تصفیه و سرکوب جناح‎های مخالف خود بزند. او بسیاری‎ها را از نیروهای امنیتی و دستگاه قضا اخراج کرد و خیلی‎های دیگر از این قماش را به زندان انداخت. در عرصۀ بین‎المللی نیز باری مناسباتش با روسیه پرتنش شد، اما در نهایت، توانست با روسیه بر سر آتش‌بس در سوریه به توافق دست یابد و روابط خود با روسیه را تلطیف کند.

در اروپا نیز رویداد‎های مهمی اتفاق افتاد. بریتانیا از اتحادیۀ اروپا جدا شد و این رویداد اگرچه سبب کاهش ارزش سهام در بازار لندن گشت، اما حکومت بریتانیا به مرور زمان موفق به مدیریت آن شد. پس از بریتانیا اعضای دیگر اتحادیۀ اروپا نیز مسألۀ رفتن و جدایی از این اتحادیه را مطرح کردند. بنابر این، رفتن بریتانیا سرآغاز رفتن‎های اعضای دیگر خواهد بود. در آینده احتمال آن می‌رود که اعضای دیگر اتحادیۀ اروپا نیز از این اتحادیه بیرون شوند. رفتن برتانیا بدون شک شکاف جدی‌یی در روند منطقه‎گرایی و بازگشت به دولت ملی است.

رویداد دیگر حملۀ گروه‎های تروریستی به قلب اروپا بود. فرانسه و آلمان دو کشور قدرتمند اروپایی مورد حمله گروه‎های تروریستی قرار گرفتند. مقامات رسمی دو کشور داعش را مسؤول این حملات دانستند. حمله بر دو کشور قدرتمند اروپا گویای این مسأله است که هنوز تهدیدات جدی علیه نظم و امنیت بین‌الملل وجود دارد. بی‎ثباتی و رشد گروه‎های تندرو و افراط‎گرا در یک نقطۀ جهان تهدیدی برای امنیت و نظم سراسر جهان و دولت‎های ملی بوده و حفظ نظم و امنیت بین‎الملل نیازمند اقدامات و همکاری‎های مشترک است.

نشست بروکسل رویداد مهم دیگری در اروپا بود که در سال 2016 اتفاق افتاد. جدا از اهمیت آن برای افغانستان که کشورهای کمک‎کننده متعهد به حمایت مالی، نظامی و سیاسی به افغانستان شدند. این نشست به نوعی نشان از تعهد کشورهای عضو ناتو به این سازمان نیز بود. به دیگر سخن، تعهد مشترک کشورهای عضو ناتو به حمایت از افغانستان در مبارزه با تروریسم بیان‌گر تعهد این کشورها به ادامۀ حیات سازمان ناتوست.

در 8 نوامبر 2016، انتخابات ریاست جمهوری ایالات متحده آمریکا برگزار شد. این مهمترین رویداد سال 2016 در ایالات متحده عنوان می‌شود. انتخابات ریاست جمهوری خلاف پیش‎بینی نهاد‎ها و رسانه‎های معتبر آمریکایی از آب در آمد. بسیاری از رسانه‎ها و نهاد‎های نظرسنجی، هیلاری کلینتون را برندۀ انتخابات اعلام کرده بودند، اما نتیجۀ انتخابات خلاف همۀ این پیش‌بینی‌ها برآمد؛ دونالد ترامپ، کاندید حزب جمهوری‎خواه برندۀ انتخابات شد و مردم آمریکا و جهان وارد عصر ترامپ شدند. ترامپ، با وجود این‌ که دیدگاه‎هایی به ظاهر غیرمأنوس در بسیاری از مسایل داشته و همین مسأله مایۀ نگرانی مردم آمریکا و بسیاری از سیاست‌مداران جهان شده است. با این حال، وجود سیستم قدرتمند در آمریکا محدودیت‎های جدی‌یی برای ترامپ خلق خواهد کرد و او در نهایت به سازگاری و تطبیق با ورودی‎ها و بازده سیستم وادار خواهد شد.

در جنوب آسیا بار دیگر رقابت هند و پاکستان بر سر کشمیر بالا گرفت. دو کشور همدیگر را متهم به نقض تعهدات در قبال مسألۀ کشمیر کردند. رقابت و تنش هند و پاکستان اگر چه به آغاز استقلال هند و شکل‎گیری پاکستان بر می‌گردد، اما تنش این دو کشور در سال 2016 موجب حل بنیادین مسألۀ کشمیر نشد؛ به دیگر سخن، در سال‎ آینده همچنان شاهد منازعه و خشونت دو کشور در کشمیر خواهیم بود.

آخرین رویدادی که مرتبط با مسألۀ افغانستان در این سال است می‌توان به پذیرفتن ایران و روسیه از داشتن روابط با گروه طالبان و برگزاری نشست سه‌جانبه با شرکت روسیه، پاکستان و چین در مسکو اشاره کرد. سه کشور هدف این نشست را جست‌وجوی راه‎های صلح و ثبات در افغانستان اعلام کردند. با این حال، از افغانستان برای شرکت در این نشست دعوت نشد. نشست سه‌جانبه و ایجاد روابط کشورهای مختلف با گروه طالبان حداقل گویایی این مسأله است که خشونت و جنگ در افغانستان وارد فاز جدیدی می‌شود. بازیگران جدید وارد جنگ و خشونت در افغانستان خواهند شد؛ بازیگرانی که دیگر به نقش ایالات متحده آمریکا و کشورهای عضو ناتو در آوردن صلح و برقراری ثبات در افغانستان باورمند نیستند.

همۀ رویدادهای مذکور به نوعی با مسألۀ افغانستان پیوند دارند. انتخابات آمریکا پرسش از آینده مناسبات کابل و واشنگتن مطرح کرده است. منازعات و خشونت‎های خاورمیانه در عین حال که جنگ افغانستان را به حاشیه رانده، منجر به ظهور داعش در افغانستان و در نهایت، گسترش قلمرو نفوذ این گروه در ولایات مختلف این کشور شده است. رقابت ایران و عربستان در یمن باعث کاهش رقابت این دو کشور در افغانستان شده و تنش هند و پاکستان پیوند مستقیمی با سرنوشت و آیندۀ جنگ در افغانستان دارد؛ زیرا جنگ در افغانستان از یک زاویه جنگ نیابتی هند و پاکستان است. از این جهت بالا گرفتن منازعه در کشمیر به معنی افزایش رقابت دو کشور در افغانستان خواهد بود. به صورت خلاصه، می‌توان سال 2016 میلادی را سال پرتنش خواند؛ هم در سطح درون‌کشوری، هم در سطح منطقه‎یی و هم در سطح جهانی.