چهارشنبه 29 سنبله|شهریور 1396 برابر با 20 سپتمبر 2017

فاجعۀ تونگوسکا و سیارک‌های پیام‌آور مرگ



 9 سرطان|تیر 1396

یونس بخشی اخترشناس  

تصویر هنری از برخورد سیارک‌ها به زمین

همان‌گونه که بعد از ساختن یک منزل سنگ و مصالح ساختمانی زیادی باقی می‌ماند، در زمان شکل‌گیری منظومۀ شمسی، یعنی پس از تولد خورشید و سیارات میلیون‌ها صخره و توده‌های سنگ بزرگ و کوچک باقی ماند که دیگر جذب سیارات نشده بودند. چنین سنگ‌های فضایی در مدارهای مختلف سرگردان به دور خورشید در گردش بودند و با سیارات برخورد می‌کردند. این سنگ‌های فضایی، امروزه به نام سیارک، دنباله‌دار و شهاب‌سنگ یاد می‌شوند.

سیارک‌ها بیشترین جمعیت این مصالح ساختمانی مازاد را تشکیل می‌دهند و عمدتأ در مداری بین سیارۀ مریخ و مشتری به نام کمربند سیارک‌ها به دور خورشید در گردش‌اند. سیارک‌ها خطر بسیار بزرگی را متوجه زمین کرده‌اند؛ در طول میلیاردها سال از زمان شکل‌گیری زمین، بارها این سیارک‌ها با زمین برخورد کرده‌اند و پیامدهای بسیار ناگواری را در پی داشته‌اند؛ مثالاً در 65 میلیون سال پیش یک سیارک با قطر حدود 10 کیلومتر با زمین برخورد می‌کند و چنان انفجار بزرگی را بوجود می‌آورد که سرنوشت ساکنین این سیارۀ خاکی برای همیش دگرگون می‌شود. در اثر برخورد این سیارک، دایناسورها یا حیوانات عظیم‌الجثه برای همیش از صفحۀ روزگار محو می‌شوند و در عوض، شرایط حیات برای پستانداران کوچک و در نهایت انسان فراهم می‌شود.

انفجار سیارک بزرگی قبل از رسیدن به زمین بر فراز جنگل تونگوسکا در هوا

از آن زمان به بعد، سیارک‌های زیادی با زمین برخورد کرده‌اند که هر کدام ماجرای خاص خویش را دارد. اگر از این زاویه نگاه کنیم به راستی که سیارک‌ها پیام‌آور مرگ برای زمینیان‌ اند؛ مثلاً در 15 فبروی 2015 یک سنگ آسمانی با قطر حدود 20 متر بر فراز شهر چیلیابینسک در روسیه انفجار کرد و باعث زخمی‌شدن بیش از 1200 نفر گردید، گفته شده که اکثر مردم در اثر شکستن شیشه‌های پنجره‌ها زخمی شده بودند.

سیارک‌ها در حال حاضر از این جهت خطرناک‌تر از هر زمان دیگر به شمار می‌آیند که ما در شهر‌های پرجمعیت، در میان انبوهی از ساختمان‌های شیشه‌یی و فلزی زنده‌گی می‌کنیم و هرگاه یک سیارک حتا کوچک با یک شهر بزرگ برخورد کند، ریزش شیشه و سنگ و آهن، خود باعث تلفات هزاران هزار انسان می‌شود.

فاجعۀ تونگوسکا

در 30 جون 1908 حوالی ساعت 7:14 دقیقه یک صبح آفتابی، پیرمردی در برابر اتاقک خود در ایستگاه قطار تنوگوسکا نشسته بود و در حالی که به جنگل انبوه مقابلش خیره شده بود، با آرامی چای می‌نوشید، ناگهان یک درخشش بسیار قوی در آسمان پدیدار شد و بعد چنان انفجار مهیبی رخ داد که پیرمرد از چوکی پرت و لباس‌هایش پاره پاره شد. پیرمرد نمی‌دانست چه اتفاقی برایش رخ داد و چه باعث شد که چنین با شتاب از جایش کنده شود. آن زمان هنوز بمب‌های هسته‌یی و یا نوع دیگر سلاح‌های کشتار جمعی وجود نداشت. پیره مرد هر چه فکر کرد، چیزی به ذهنش نیامد و نفهمید که دلیل این انفجار چه بوده است.

تصویر هنری از لحظۀ انفجار سیارک بر فراز تونگوسکا

اما واقعیت این است، در آن روز یک سنگ آسمانی بزرگ با قطری بین 60 تا 190 متر (با توجه به این که آیا یک دنباله‌دار بوده یا یک سیارک بسیار چگال)، بر فراز جنگل تونگوسکا در سایبریای مرکزی چنان با قوت انفجار کرده بود که بیش از 2000 کیلومتر مربع جنگل یا 80 میلیون درخت را نابود ساخت. بعدها مطالعات زیادی در مورد رویداد تونگوسکا انجام شد و هرگز یک سیارک یا دنباله‌دار بزرگ در محل انفجار یافت نگردید. بر اساس بررسی‌های مختلف، این سنگ آسمانی با قوت برابر با 30 میگا تُن تی‌ان‌تی در ارتفاع بین 5 تا 10 کیلومتر انفجار کرده بود؛ یعنی وقتی این سنگ آسمانی با سرعت بیش از 30 هزار کیلومتر در ثانیه به سمت زمین می‌آید، در اثر فشار مولکول‌های هوای اطرافش، در اتموسفیر زمین ناگهان منفجر می‌شود. موج ایجادشده از این انفجار به حدی قوی بوده که نظیر آن تا هنوز در زمین رخ نداده است. گفته می‌شود انفجار تونگوسکا 100 مرتبه قوی‌تر از انفجار بمب اتمی آمریکا در شهر هیروشیما بوده است.

در این انفجار بیش از 80 میلیون درخت ریشه‌کن شدند و در فاصله‌های 50 کیلومتر دورتر از محل انفجار، درخت‌های پوست‌شده بودند؛ یعنی موج انفجار به حدی قوی بوده که درختان بدون این که از ریشه جدا شوند، پوست‌ شده و شاخه‌های‌‌شان جدا شده بود.

با گذشت بیش از 100 سال در محل برخورد سیارک در تونگوسکا درخت نروییده است.

مجمع عمومی ملل متحد در هفتادویکمین نشست عمومی خود به تاریخ 6 دسمبر 2016 میلادی، 30 جون را روز جهانی سیارک نام‌گذاری کرد، تا به این جهت مردم را از خطر سیارک‌ها آگاه کند. بنابرین اولین روز جهانی سیارک به تاریخ 30 جون 2017/ 9 سرطان 1396 در بیش از 193 کشور به شمول افغانستان برگزار می‌شود.

پیام بنیان‌گذاران روز جهانی سیارک

«امروز مجمع عمومی سازمان ملل متحد، تاریخ 30 جون را رسمأ روز جهانی سیارک اعلام کرده است. این روز جهانی یک رویداد سالانه برای ترویج معلومات و بالابردن سطح آگاهی مردم از تهدیدات سیارک‌ها و همچنان فرصتی برای متحدساختن بشر برای رسیدن به این هدف ساده -محافظت از سیارۀ زمین در برابر برخورد سیارک‌ها- می‌باشد. این تنها فاجعۀ طبیعی‌ست که با همدستی و یک پارچه‌گی می‌توانیم به یک راه حل جهانی برای دفع آن برسیم. ما همه سرنشنیان این سفینۀ زیبای فضایی –زمین- هستیم؛ پس بیایید در این روز جهانی با هم یک‌جا شویم.

روز جهانی سیارک یک تلاش همه‌گانی‌ست که در آن همه با هم از تهدیدهای بالقوۀ سیارک‌ها آگاه می‌شویم و سعی می‌کنیم تا برای نجات سیارۀ زمین، خانواده‌ها، جوامع بشری و نسل‌های بعدی در برابر برخورد سیارک‌ها در آینده یک راه حل مناسب بیابیم.

تصویر واقعی از زمان انفجار یک سیارک بر فراز شهر چیلیابینسک در منطقۀ اورال روسیه