چهارشنبه 1396 - ییل 1 - تیریم|سنبله / 2017 - آگست 23 گه توغری

قدیمگی تورکلر کتابی نشر ایتیلدی




 ٢٨ ایگیز|جوزا ١٣٩٦

محمدعالم کوهکن یازووچی و شاعر  

قدیمگی تورکلر کتابی بیرینچی مرته افغانستان‌ده نشر ایتیلدی. اوشبو کتاب‌ده تورکی خلقلر نینگ تأریخی، اولر یشه‌گن جغرافیه شونینگدیک تورکلر قورگن امپراتورلیکلر و حاکمیتلر توغریسیده به تفصیل معلومات بیریله‌دی.

روس عالمی ل. ن. گومیلیف تامانیدن یازیلگن قدیمگی تورکلر کتابی اوزبیکستان‌ده اوزبیک تیلیده ترجمه قیلینیب نشر ایتیلگن. اوشبو کتاب متنی‌نی اوتگن ییلی جوزجان بیلیم یورتی اوقیتووچیسی یازووچی و تیلشناس استاد نورالله آلتای کیریل یازوویدن عرب الفباسی‌گه اوگیرگن. "کتاب" مدنی مرکزی تامانیدن نشر ایتیلگن بو اثر فرهنگسیور دوستیمیز جناب شریف‌الله اوز تیکین‌نینگ مالی یاردمی حسابی بیلن چاپ بولدی.

بو اثر جوده صفتلی کاغذ ده چیرایلی کورینیش و صحافت‌ده بیر مینگ تیراژده باسیلگن. اثرنینگ افغانستان نشریده کمینه قلمیده قیسقه بیر کیریش سوزی یازیلگن. کتاب‌نی روس تیلی‌دن اوزبیک تیلی‌گه اوگیرگن اوزبیکستانلیک ترجمانلر عبدالقیوم ایریتامی و بختیار اورده بیکلیلر قلمی‌ده یازیلگن مقدمه نینگ بیر قسمیده منه بولرنی اوقییمیز: " تورک خاقانلیکلری تأریخینی چین، ایران، آلد آسیا، اروپا تأریخی بیلن باغلب اورگنیش بیلن بیرگه، اولرنی باغلب تورووچی ایپلرنی تاپیب کورسته بیلیش نینگ اوزی جوده کتّه علمی محنت و اقتدار طلب ایتر ایدی.

بختیمیزگه علمی زحمتلردن لذتلنیش‌گه علمی اقتدار حسی و قابلیتی اعطا ایتیلگن ل. گومیلیف انه شو اعطاینی بیزنینگ تأریخیمیز گه قره‌تدی. اسلام عالمیده اوز اورنینی تاپگن تورکی قوم اسلام گچه هم دنیا تأریخی میدانیده  اوزی‌نینگ قدینی مغرور توته آلگنینی کورستیب بیره آلدی."

وزیری اولچمی‌ده 587 بیت‌ده باسیلگن قدیمگی تورکلر کتابی نینگ مقدمه‌سیده اثر گه منه بونده‌ی بها بیریله‌دی: "دیمک، قدیمگی تورکلرنینگ کیشیلیک تأریخی‌ده بویوک بیر خذمتلری بولیشی‌گه قره‌مه‌ی، بو قوم نینگ تأریخی حلیگچه یازیلگن ایمس. یازیلگن بولسه هم، یول – یوله‌که‌ی، قیسقه – قیسقه بیان ایتیلیب،  منبع شناسلیک، آنومستیک، اتنو نومیک و توپونومیک  یانده‌شوولرنی چیتلب، آسان یول تنلنگن.

بو باره‌ده‌گی قیینچیلیکلر شو درجه‌ده که، اوشبو اثر مؤلفی مذکور موضوع توله یاریتیلیب، معمالر اوزیل – کیسیل حل قیلیندی، دیگن فکردن ییراق. مؤلف کوپراق معما ییچیمه‌ی باره‌سیده بیر قدم تشلندی دیگن امید ده. کتاب‌ده تأریخی انالیز و سنتیز میتودلرینی اره‌لش قوللش باره‌سیده بیر تجربه‌گه هم قول اوریلدی.

قدیمگی تورکلر اولردن آلدین اوتگن یا که اولر بیلن ملاقاتده بولگن قوملر تأریخی نینگ ایریم پرچه‌لری انالیز اصولی بیلن اورگنیلدی. معین یخلیت بیرلیک دورلریده بنیاد بولگن تورکوت؛ کوک تورک، اویغور تأریخی‌نی اوزلوکسیز بیر جریان صفتیده تصور قیلیش همده تصویر ایتیلگن حادثه‌لرنی دنیا تأریخی جریانی‌گه آلیب کیریشلر سینتیز اصولی نینگ قوللنیشی دیر."

کتاب اوتیز باب‌دن عبارت بولیب هر بیر باب‌ده ایریم عصرلرده تورلی تورکی خلقلر نینگ سیاسی – تاریخی حیاتی عکس ایتدیریلیب اولرنینگ اجتماعی و مدنی حیاتی حقیده هر تامانلمه معلومات بیریله‌دی. مثال اوچون اثرنینگ ییتینچی بابی تورکلر نینگ دینی‌گه بغیشلنه‌دی. اوشبو بابده مؤلف قدیمگی تورکلر نینگ دینی اعتقادلری حقیده به تفصیل سوز یوریته‌دی.

خواننده اوشبو باب نینگ بیرگینه پراگرافیده منه بولرنی اوقییدی: "کوک‌که سیغینیش – تنگریگه سیغینیش اورخون بیتیکلریده هم قید ایتیلگن: «اول یوقاریده ماوی آسمان، قوییده قاره ییر بولگن، اولر اورته‌سیده انسان باله‌لری پیدا بولدی.» کوک تنگری (کوک آسمان) – بیز گه کورینیب توره دیگن عادتی مادی آسمانگه ضد قوییله دیگن، نا مادی توشونچه دیر. "آسمان روحی" دیگنده چینلر عیناً کوک – تنگرینی انگلتگنلر. کوک‌که قربانلیک کیلتیریش اودومی حتا 19 یوز ییللیک آخرلریده هم کأچینلرده اوچره‌گن لیگی فن عالمی‌گه معلوم... "

قدیمگی تورکلر کتابیده، تورکی امپراتورلیک و سلطنتلر جغرافیه‌سینی کورستیب بیره دیگن بیر قطار خریطه‌لر هم کیلتیریلگن. افغانستانلیک اوزبیک کتابخوانلرنی اوشبو کتاب‌نی قولگه کیریتیب دقت بیلن اوقیشلرینی توصیه ایته‌من. چونکه قدیمگی تورکی حلقلر کتابی‌نی اوقیگن کیشی تورکی عالم نینگ اوتمیشی باره‌سیده اوته کوپ قیمتلی معلوماتلر گه ایگه بوله دیلر. 

بو ییرده باشقه بیر مسئله گه هم اعتبار قره‌تیش‌نی لازم دیب بیله‌من. اوشبو کتاب نینگ اوزبیکچه متنی‌نی کیریل یازوویدن عرب الفباسی‌گه اوگیریب نشر ایتیلیشی مملکت اوزبیکلری اوچون عمل‌گه آشیریلگن کته خذمت سنه‌له‌دی. بو بیلن بیر گه کتاب‌نی فارس تیلی‌گه ترجمه قیلیب، افغانستان کتاب بازاریگه چیقریش هم علیحده اهمیت‌گه ایگه.

باشقه بیر عباره بیلن ایتگنده تورکی خلقلر کیم لیگی‌نی کوپچیلیک افغانستانلیکلر بیلیشلری اوچون ن. ل. گومیلیف یازگن قدیمگی تورکلر اثرینی فارسچه ترجمه قیلیب، کتابخوانلرگه ییتکزیش ضرور. بو وظیفه و مسوولیت همه‌دن آلدین افغانستانلیک اوزبیک یازووچیلر و ترجمانلر ذمه‌سی‌گه توشه‌دی.